Lịch sử Moscow qua 10 mốc khách Việt nhìn thấy tận mắt
Mười mốc từ năm 1147 đến năm 1990, mỗi mốc gắn với một công trình ở trung tâm Moscow, kèm cách kể ngắn gọn cho đoàn khách Việt.
ATN Travel13 phút đọc
Chạm tay vào gạch đỏ. Đó thường là việc đầu tiên khách Việt làm khi đi dọc Vườn Alexandrovsky, và cũng là cách dễ nhất để bắt đầu câu chuyện lịch sử Moscow. Ở thành phố này, lịch sử không nằm trong sách, nó đứng ngay trước mặt bạn: một bức tường, một mái vòm, một ngọn lửa. Bức tường bạn vừa chạm được xây trong mười năm cuối thế kỷ XV. Mái vòm sặc sỡ ở cuối Quảng trường Đỏ ra đời để tạ ơn một chiến thắng năm 1552. Ngọn lửa cạnh tường Kremlin cháy từ năm 1967.
Bài này chọn 10 mốc, mỗi mốc gắn với một công trình khách nhìn thấy tận mắt trong một ngày ở trung tâm. Mục tiêu không phải là thuộc niên biểu, mà là khi đứng trước công trình, bạn biết nó kể chuyện gì và kể trong bao lâu là vừa. Để dễ hình dung: năm 1147, khi Moscow lần đầu có tên trong biên niên sử, Việt Nam đang ở thời nhà Lý.
Mục lục
- Lịch sử Moscow thành hình: từ một bữa tiệc đến bức tường đỏ
- Mái vòm và vương triều
- Lửa và tái sinh của thế kỷ XIX
- Moscow trở lại làm thủ đô
- Ký ức và hôm nay
- Bảng tra 10 mốc lịch sử Moscow
- Kể lịch sử Moscow cho đoàn khách Việt
- Gợi ý lịch trình một ngày theo 10 mốc
- Thời điểm đẹp nhất
- Lưu ý dành cho du khách Việt
- Câu hỏi thường gặp
Lịch sử Moscow thành hình: từ một bữa tiệc đến bức tường đỏ
1147: lời mời của Yury Dolgoruky
Mốc khai sinh của Moscow là một lời mời dự tiệc. Biên niên sử Ipatiev chép lời công tước Yury Dolgoruky gửi đồng minh là Svyatoslav Olgovich: «Приди ко мне, брате, в Москов» (Pridi ko mne, brate, v Moskov, nghĩa là "Hãy đến chỗ tôi, người anh em, ở Moskov"). Đây là lần đầu tên Moscow xuất hiện trong văn bản. Người Nga vẫn quen gọi năm 1147 là năm thành lập thành phố, dù khu dân cư ở đây có từ trước đó.
Nơi kể chuyện này là tượng Yury Dolgoruky cưỡi ngựa trên quảng trường Tverskaya, đối diện toà nhà Chính quyền Moscow. Tượng khánh thành ngày 6/6/1954. Mẹo nhỏ để khách nhớ: Moscow là thành phố duy nhất bạn biết được "sinh ra" nhờ một bữa tiệc, nên người Nga đãi khách nhiều món cũng có lý do lịch sử.
1480–1495: sông Ugra và bức tường của người Ý
Năm 1480, quân của đại công tước Ivan III và quân Đại Hãn Akhmat đứng hai bờ sông Ugra nhiều tuần rồi quân Hãn rút lui. Sử Nga gọi sự kiện này là «Стояние на Угре» (Stoyanie na Ugre, "cuộc đứng đối mặt trên sông Ugra") và coi đó là điểm kết thúc sự lệ thuộc vào Kim Trướng hãn quốc. Moscow từ đây trở thành trung tâm của một nhà nước lớn, và cần một pháo đài tương xứng.
Từ năm 1485 đến 1495, Ivan III cho xây lại Kremlin bằng gạch nung, mời các kiến trúc sư Ý như Pietro Antonio Solari, Aleviz, Marco Fryazin và Anton Fryazin. Kết quả là bức tường dài 2.235 m với 20 tháp. Chi tiết khiến nhiều khách bất ngờ: 1.045 chóp tường hình đuôi én là kiểu chóp quen thuộc ở các pháo đài miền Bắc nước Ý, do chính người Ý mang sang. Điểm đứng đẹp nhất để kể là Vườn Alexandrovsky, dưới chân tháp Troitskaya, nơi bạn chạm được vào gạch.
Mái vòm và vương triều
1555–1561: Thánh đường Vasily
Công trình nổi tiếng nhất trên Quảng trường Đỏ có tên chính thức là «Покровский собор» (Pokrovsky sobor, Nhà thờ Đức Mẹ Che Chở). Sa hoàng Ivan IV cho xây từ năm 1555 đến 1561 để tạ ơn chiến thắng Kazan năm 1552. Tên gọi quen thuộc "Thánh Vasily" đến từ nhà thờ nhỏ thờ thánh Vasily Khờ Dại được ghép thêm sau này. Mỗi mái vòm là một nhà thờ riêng, nên bên trong là một mê cung các gian hẹp chứ không phải một sảnh lớn.
Câu chuyện khách hay hỏi nhất là kiến trúc sư bị làm mù để không xây được công trình thứ hai đẹp hơn. Hãy kể rõ đây là truyền thuyết: không có tài liệu nào thời đó xác nhận chuyện này.
1612–1613: Minin, Pozharsky và nhà Romanov
Đầu thế kỷ XVII, nước Nga rơi vào «Смута» (Smuta, "Thời kỳ Loạn lạc"), quân Ba Lan chiếm Kremlin. Năm 1612, thương nhân Kuzma Minin và công tước Dmitry Pozharsky lập dân quân từ Nizhny Novgorod, giải phóng Moscow. Năm sau, 1613, Mikhail Romanov được bầu làm Sa hoàng, mở đầu vương triều kéo dài hơn ba thế kỷ. Tượng hai người bằng đồng dựng năm 1818, là tượng đài điêu khắc đầu tiên của Moscow. Ngày 4/11 hằng năm, nước Nga kỷ niệm Ngày Thống nhất dân tộc gắn với sự kiện này.
Đi thêm vài phút xuống phố Varvarka, bạn gặp Nhà các boyar Romanov, ngôi nhà gắn với dòng họ này trước khi lên ngôi, nay là bảo tàng. Một mốc, hai điểm dừng cách nhau chưa tới mười phút đi bộ.
Lửa và tái sinh của thế kỷ XIX
1812: Moscow cháy và nhà thờ Chúa Cứu Thế
Tháng 9/1812, quân Napoleon vào Moscow và thành phố bốc cháy, phần lớn nhà gỗ bị thiêu rụi. Khi quân Pháp rút, Sa hoàng Alexander I ra sắc lệnh ngày 25/12/1812 (lịch cũ) xây nhà thờ tạ ơn. Nhà thờ Chúa Cứu Thế được thánh hiến năm 1883, tức 71 năm sau sắc lệnh. Năm 1931, nhà thờ bị phá. Công việc dựng lại bắt đầu năm 1994 và xong phần chính trong khoảng ba năm.
Với khách Việt, câu chuyện "71 năm từ sắc lệnh đến thánh hiến, khoảng ba năm để dựng lại" dễ nhớ hơn mọi con số kiến trúc. Góc nhìn đẹp nhất là từ cầu đi bộ Patriarshy, nhất là lúc chập tối khi đèn cầu và mái vòm vàng cùng sáng.
1825: Nhà hát Bolshoi
Nhà hát Bolshoi Petrovsky do kiến trúc sư Osip Bove hoàn thiện khai trương ngày 18/1/1825. Năm 1853 nhà hát lại cháy, ba ngày liền. Kiến trúc sư Albert Kavos dựng lại, mở cửa ngày 20/8/1856. Sau lần dựng lại này, cỗ xe của thần Apollo trên mái hiên được đổi thành cỗ xe bốn ngựa bằng đồng.
Một nhà hát cháy hai lần trong ba mươi năm đầu, đứng trước mặt tiền bạn có thể đùa với khách rằng Bolshoi "lớn" cả về số lần làm lại. Thực tế, đó là gợi ý tốt để cả đoàn ngẩng lên nhìn cỗ xe trước khi chụp ảnh.
Moscow trở lại làm thủ đô
1918: chính phủ về lại Moscow
Nhiều khách ngạc nhiên khi biết Moscow từng không phải thủ đô suốt hai thế kỷ. Từ năm 1712, Pyotr Đại đế dời triều đình lên Saint Petersburg. Tháng 3/1918, chính phủ Xô viết chuyển về Moscow, và thành phố giữ vị trí thủ đô từ đó đến nay. Chi tiết này nối thẳng sang bài lịch sử Saint Petersburg qua 10 mốc.
1935: metro, "cung điện cho nhân dân"
Ngày 15/5/1935, tuyến metro đầu tiên của Moscow mở cửa trên đoạn Sokolniki – Park Kultury, kèm nhánh từ Okhotny Ryad đến Smolenskaya. Các ga được làm như cung điện ngầm: đá cẩm thạch, đèn chùm, tranh khảm. Hai ga thuộc tuyến 1935 nằm ngay trên lộ trình trung tâm là Okhotny Ryad và Krasnye Vorota.
Ga nổi tiếng nhất về trang trí là Komsomolskaya trên tuyến vòng tròn, với trần vàng và đèn chùm. Cần nói đúng với khách: Moscow có hai ga cùng tên Komsomolskaya. Ga trên tuyến đỏ thuộc đợt mở năm 1935; ga trần vàng trên tuyến vòng tròn nằm trên đoạn mở ngày 30/1/1952. Đi metro với đoàn, hãy dặn khách đứng bên phải thang cuốn và giữ đồ trước người.
Ký ức và hôm nay
1941–1945: Mộ Chiến sĩ Vô danh
Mùa đông 1941, quân Đức tiến tới cửa ngõ Moscow và bị chặn lại. Hài cốt một người lính vô danh từ trận chiến đó được đưa về an táng bên tường Kremlin. Đài tưởng niệm Mộ Chiến sĩ Vô danh cùng Ngọn lửa vĩnh cửu khánh thành ngày 8/5/1967. Trên phiến đá ghi: «Имя твоё неизвестно, подвиг твой бессмертен» (Imya tvoyo neizvestno, podvig tvoy bessmerten, "Tên anh không ai biết, chiến công anh bất tử").
Ở đây không đùa, không tạo dáng. Hãy để khách đứng im vài phút xem đổi gác, rồi mới kể. Muốn đi sâu hơn, đoàn có thể ghé Bảo tàng Chiến thắng trên đồi Poklonnaya, mở cửa ngày 9/5/1995.
1990: tượng đài Hồ Chí Minh
Mốc thứ mười là mốc gần với khách Việt nhất. Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh khánh thành ngày 18/5/1990 gần ga metro Akademicheskaya. Nhiều đoàn dành 20–30 phút dâng hoa ở đây. Điểm này nằm ngoài trung tâm, nên cần xếp vào ngày có xe đoàn chứ không ghép vào lộ trình đi bộ.
Câu chuyện của Moscow chưa dừng ở năm 1990. Công viên Zaryadye mở ngày 9/9/2017 trên khu đất sát Kremlin, với «Парящий мост» (Paryashchy most, "cây cầu bay") là một mỏm bê tông dài 70 m vươn ra sông Moskva. Đứng trên cầu, bạn nhìn được cùng lúc tường Kremlin thế kỷ XV, Thánh đường Vasily thế kỷ XVI và dòng xe hôm nay.
Bảng tra 10 mốc lịch sử Moscow
| Mốc | Chuyện kể | Đứng ở đâu |
|---|---|---|
| 1147 | Lần đầu có tên trong biên niên sử | Tượng Yury Dolgoruky, quảng trường Tverskaya |
| 1480–1495 | Sông Ugra; tường Kremlin gạch | Vườn Alexandrovsky, tháp Troitskaya |
| 1555–1561 | Thánh đường Vasily, chiến thắng Kazan | Quảng trường Đỏ |
| 1612–1613 | Minin – Pozharsky; nhà Romanov lên ngôi | Tượng trước Thánh đường Vasily; phố Varvarka |
| 1812 | Moscow cháy; nhà thờ tạ ơn | Cầu Patriarshy |
| 1825 | Nhà hát Bolshoi khai trương | Quảng trường Teatralnaya |
| 1918 | Moscow làm thủ đô trở lại | Kremlin |
| 1935 | Tuyến metro đầu tiên | Ga Okhotny Ryad, Krasnye Vorota |
| 1941–1945 | Moscow trong chiến tranh | Mộ Chiến sĩ Vô danh |
| 1990 | Tượng đài Hồ Chí Minh | Gần ga Akademicheskaya |
Kể lịch sử Moscow cho đoàn khách Việt
Khách Việt đi Nga thường ở Moscow hai đến ba ngày, và phần lớn thời gian là đi bộ ngoài trời. Kể dài trước công trình dễ làm đoàn mỏi chân, nhất là khi trời lạnh. Kinh nghiệm điều hành của ATN Travel với các đoàn khách Việt cho thấy mỗi điểm nên có một câu chuyện chính, kể trong hai đến ba phút, rồi dành thời gian cho khách chụp ảnh.
Ba nguyên tắc kể chuyện tại điểm
Ngắn, có mốc so sánh, và tách rõ sử với truyền thuyết
- Một mốc, một câu chuyện
Trước Thánh đường Vasily chỉ cần chiến thắng Kazan và ý mỗi mái vòm là một nhà thờ. Phần còn lại để dành cho câu hỏi của khách.
2–3 phút mỗi điểm - Gắn với mốc Việt Nam
Năm 1147 là thời nhà Lý; tượng đài Hồ Chí Minh năm 1990. Mốc quen thuộc giúp khách nhớ năm của Nga.
- Gắn nhãn truyền thuyết
Chuyện kiến trúc sư bị làm mù hay các giai thoại Sa hoàng phải được nói rõ là truyền thuyết, để khách không kể lại như sự thật.
Thứ tự kể cũng nên theo thứ tự đi bộ chứ không theo niên biểu. Đoàn có thể đi từ Kremlin thế kỷ XV sang Bolshoi thế kỷ XIX rồi quay về Mộ Chiến sĩ Vô danh, miễn mỗi điểm khách biết mình đang đứng ở thế kỷ nào.
Gợi ý lịch trình một ngày theo 10 mốc
Một ngày đi bộ ở trung tâm
- Sáng
Tượng Yury Dolgoruky trên quảng trường Tverskaya, đi bộ xuống Vườn Alexandrovsky, chạm tường Kremlin, xem đổi gác ở Mộ Chiến sĩ Vô danh.
- Trưa
Quảng trường Đỏ, Thánh đường Vasily và tượng Minin – Pozharsky; ăn trưa ở khu GUM.
- Chiều
Vào Kremlin (trừ thứ Năm) hoặc đi Zaryadye và phố Varvarka; đi metro qua ga Okhotny Ryad.
- Chập tối
Nhà thờ Chúa Cứu Thế và cầu Patriarshy khi đèn lên.
- Tối
Xem biểu diễn hoặc chụp mặt tiền Nhà hát Bolshoi.
Tượng đài Hồ Chí Minh và đồi Poklonnaya nằm ngoài trung tâm, nên xếp vào ngày có xe đoàn.
Thời điểm đẹp nhất
Từ cuối tháng 5 đến tháng 9, ngày dài và trời ấm, hợp với lịch trình đi bộ nhiều. Cuối tháng 9 đầu tháng 10, cây trong Vườn Alexandrovsky chuyển vàng, tường gạch đỏ lên ảnh đẹp nhất. Mùa đông có tuyết và hội chợ quanh Quảng trường Đỏ, nhưng trời tối sớm, nên rút ngắn phần kể ngoài trời. Quảng trường Đỏ có thể đóng một phần trước các dịp lễ lớn như 9/5, lịch cụ thể cần kiểm trước ngày đi.
Lưu ý dành cho du khách Việt
- Kremlin nghỉ thứ Năm; đặt chương trình vào bên trong vào ngày khác.
- Kho vũ khí (Оружейная палата, Oruzheynaya palata) vào theo suất giờ, cần đặt trước.
- Vào nhà thờ: nữ nên mặc váy hoặc quần dài kín đáo, đội khăn; nam bỏ mũ.
- Ở Mộ Chiến sĩ Vô danh: không ngồi lên bậc, không tạo dáng vui đùa, giữ trật tự khi đổi gác.
- Metro giờ cao điểm rất đông: tránh đi cả đoàn lúc 8–10 giờ sáng và 17–19 giờ chiều.
- Mặt đá Quảng trường Đỏ trơn khi mưa hoặc có băng: mang giày đế chống trơn.
Câu hỏi thường gặp
01Moscow được thành lập năm nào?
Năm 1147 là năm Moscow lần đầu có tên trong biên niên sử Ipatiev. Người Nga coi đó là năm thành lập, dù khu dân cư có từ trước.
02Tường Kremlin hiện nay có từ bao giờ?
Tường gạch đỏ và các tháp được xây từ năm 1485 đến 1495 dưới thời Ivan III, với sự tham gia của các kiến trúc sư Ý.
03Chuyện kiến trúc sư Thánh đường Vasily bị làm mù có thật không?
Đây là truyền thuyết. Không có tài liệu nào thời đó xác nhận, nên khi kể cần nói rõ là truyền thuyết.
04Ga metro nào thuộc tuyến đầu tiên năm 1935?
Trên lộ trình trung tâm có Okhotny Ryad và Krasnye Vorota. Ga Komsomolskaya trần vàng trên tuyến vòng tròn mở năm 1952; ga cùng tên trên tuyến đỏ mới thuộc đợt 1935.
05Vì sao Moscow từng không phải là thủ đô?
Từ năm 1712, Pyotr Đại đế chuyển triều đình lên Saint Petersburg. Tháng 3/1918, chính phủ về lại Moscow.
06Có nên đưa tượng đài Hồ Chí Minh vào lịch trình?
Nên, nhất là với đoàn cơ quan và đoàn gia đình có người lớn tuổi. Tượng đài nằm gần ga Akademicheskaya, cần xe đoàn và khoảng 20–30 phút tại điểm.
Mười mốc trên đủ cho một ngày đi bộ và đủ để khách mang về một câu chuyện liền mạch: từ bữa tiệc năm 1147 đến cây cầu bay năm 2017. Câu chuyện của Saint Petersburg, thành phố giữ vai trò thủ đô suốt hai thế kỷ ngắt quãng đó, nằm trong bài lịch sử Saint Petersburg qua 10 mốc. Nếu công ty bạn đang thiết kế chương trình Moscow có phần kể chuyện lịch sử, đội ngũ ATN Travel có thể cùng bạn sắp xếp thứ tự điểm, thời lượng và phần thuyết minh cho đoàn. Tham khảo thêm các chương trình Moscow – Saint Petersburg và bài hỗ trợ đoàn khách Việt tại Nga.
