Lịch sử Saint Petersburg qua 10 mốc khách Việt nhìn thấy tận mắt

Viên đá đầu tiên. Đứng trên dải cát dưới chân tường Pháo đài Pyotr–Pavel, bạn nhìn sang bờ bên kia sông Neva thấy Cung điện Mùa đông xanh trắng, mái vòm vàng của Nhà thờ Thánh Isaac, và gió từ vịnh Phần Lan thổi lạnh cả vào tháng 6. Ngày 27/5/1703, trên hòn đảo nhỏ này, người ta bắt đầu đắp pháo đài, và lịch sử Saint Petersburg tính từ đó. Từ đó, thành phố làm thủ đô hơn hai thế kỷ, đổi tên ba lần và trải qua 872 ngày bị phong toả.

Saint Petersburg được vẽ trên giấy trước khi mọc lên trên đầm lầy; mỗi quảng trường là một trang bản vẽ còn nguyên. Bài này chọn 10 mốc, mỗi mốc gắn với một công trình khách Việt đi qua trong hai ngày ở thành phố, theo cách của bài lịch sử Moscow qua 10 mốc.

Mục lục

1. Lịch sử Saint Petersburg bắt đầu: thành phố của Pyotr
2. Thủ đô của một đế quốc
3. Thế kỷ XX: cách mạng, một người Việt và cuộc phong toả
4. Ba cái tên và Saint Petersburg hôm nay
5. Bảng tra 10 mốc lịch sử Saint Petersburg
6. Kể lịch sử Saint Petersburg cho đoàn khách Việt
7. Gợi ý một ngày theo dòng thời gian
8. Thời điểm đẹp nhất
9. Lưu ý dành cho du khách Việt
10. Câu hỏi thường gặp

Lịch sử Saint Petersburg bắt đầu: thành phố của Pyotr

1703: pháo đài trên đảo Thỏ

Ngày 16/5/1703 theo lịch cũ, tức 27/5 theo lịch hiện nay, Pyotr I cho khởi công một pháo đài đất trên hòn đảo người Phần Lan gọi là Enisaari, người Nga gọi là đảo Thỏ, ở cửa sông Neva. Nước Nga khi đó đang đánh Thuỵ Điển để giành lối ra biển Baltic. Ngày 29/6/1703, nơi này được đặt tên Sankt-Piterburkh.

Đoàn thường vào pháo đài qua cầu Ioannovsky. Ở chính vị trí này, ngay năm 1703 đã có cây cầu phao bằng gỗ, cây cầu đầu tiên của thành phố; cầu đang đứng là cầu dựng năm 1951. Dưới chân cầu có tượng chú thỏ nhỏ trên cọc gỗ; chuyện chú thỏ nhảy lên ủng Sa hoàng ngày khởi công là truyền thuyết. Khuôn viên đảo vào tự do từ sáng sớm; nếu có mặt lúc 12 giờ trưa, bạn sẽ nghe phát đại bác bắn từ pháo đài góc Naryshkin (Нарышкин бастион, Naryshkin bastion), một nghi thức có từ năm 1873.

1712: triều đình rời Moscow

Năm 1712 thường được ghi là năm Saint Petersburg trở thành thủ đô, nhưng đây là mốc quy ước. Không có sắc lệnh hay tuyên cáo nào về việc dời đô. Các nhà sử học Nga chọn năm 1712 vì đó là lúc Viện Nguyên lão (Правительствующий сенат, Pravitelstvuyushchy senat) chuyển từ Moscow lên thành phố mới. Từ đây, hơn hai thế kỷ, Saint Petersburg là nơi đặt triều đình, cho đến khi chính phủ về lại Moscow vào tháng 3/1918, như đã kể trong bài về Moscow.

Khách Việt dễ hình dung chuyện này qua những lần dời kinh đô trong sử Việt. Điểm khác là Pyotr chọn một vùng đầm lầy chưa có thành phố nào và dựng thủ đô theo bản vẽ ngay từ đầu.

Thủ đô của một đế quốc

1764: bộ sưu tập Hermitage

Cung điện Mùa đông hiện nay do kiến trúc sư Bartolomeo Rastrelli xây xong năm 1762. Hai năm sau, năm 1764, Nữ hoàng Ekaterina II nhận 225 bức tranh của thương nhân Berlin Johann Ernst Gotzkowsky, chủ yếu của các hoạ sĩ Hà Lan và Flanders, để trừ khoản nợ ông này còn thiếu ngân khố Nga. Lô tranh ấy được coi là khởi đầu của Bảo tàng Hermitage (Государственный Эрмитаж, Gosudarstvenny Ermitazh), và bảo tàng chọn ngày 7/12 làm ngày sinh nhật.

Từ vài trăm bức tranh trả nợ, bộ sưu tập lớn dần thành một trong những bảo tàng lớn nhất thế giới. Bên trong, phần thuyết minh cho đoàn do hướng dẫn viên được bảo tàng công nhận đảm nhận, nên phần kể lịch sử ở bên ngoài nên dừng ở Quảng trường Cung điện.

1782: Kỵ sĩ đồng

Ngày 7/8/1782 theo lịch cũ, Ekaterina II cho khánh thành tượng Pyotr I cưỡi ngựa trên Quảng trường Thượng viện, đúng dịp 110 năm ngày sinh của vị hoàng đế đầu tiên. Nhà điêu khắc người Pháp Étienne Maurice Falconet làm tượng từ năm 1768 đến 1778. Bệ tượng là một khối đá granite liền tên «Гром-камень» (Grom-kamen, Đá Sấm), được kéo từ ngoại ô về thành phố.

Tên gọi «Медный всадник» (Medny vsadnik, Kỵ sĩ đồng) gắn với trường ca cùng tên Aleksandr Pushkin viết mùa thu năm 1833. Hãy để khách nhìn hướng tay Sa hoàng chỉ ra sông Neva trước khi kể.

1834: Cột Alexandr

Giữa Quảng trường Cung điện là Cột Alexandr, khánh thành ngày 30/8/1834 theo lịch cũ để ghi nhớ chiến thắng của quân Nga trong cuộc chiến năm 1812 với Napoléon. Cột do Auguste de Montferrand thiết kế, cao 47,5 m tính cả bệ và tượng thiên thần, nặng khoảng 600 tấn. Riêng phần thân là một khối granite liền dài 25,88 m.

Chi tiết khách nhớ lâu nhất: cây cột không gắn neo hay chốt kim loại nào vào bệ, nó đứng được nhờ chính trọng lượng của mình. Đứng lùi về phía cổng vòm Tổng tham mưu, khách chụp được cả cột lẫn Cung điện Mùa đông trong một khung.

1858: Nhà thờ Thánh Isaac

Ngày 30/5/1858 theo lịch cũ, Nhà thờ Thánh Isaac được thánh hiến sau đúng 40 năm xây dựng, từ năm 1818. Công trình cũng do Montferrand thiết kế, khi ông còn là một kiến trúc sư trẻ người Pháp. Mái vòm dát vàng của nó nhô lên trên đường chân trời của cả trung tâm.

Việc nên làm ở đây là lên hàng cột quanh mái vòm (колоннада, kolonnada): từ trên cao, bạn nhìn thấy sông Neva, Pháo đài Pyotr–Pavel và các mái nhà quanh trung tâm, đúng như một trang bản vẽ. Trong các tháng hè, hàng cột còn mở thêm buổi tối. Lối lên là cầu thang bộ dài, nên hỏi trước khách lớn tuổi.

1881–1907: Nhà thờ Chúa Cứu Thế trên Máu

Ngày 1/3/1881 theo lịch cũ, Hoàng đế Alexandr II bị thương chí mạng trong một vụ đánh bom của những người thuộc nhóm cách mạng Narodnaya Volya (Ý dân), bên bờ con kênh nay mang tên Griboyedov. Nhà thờ được dựng đúng tại nơi ông ngã xuống, xây trong 24 năm và thánh hiến ngày 19/8/1907 theo lịch cũ. Tên gọi «Спас на Крови» (Spas na Krovi, Chúa Cứu Thế trên Máu) nói thẳng về sự kiện đó.

Giữa những công trình cổ điển quanh đó, các mái vòm nhiều màu của nhà thờ gợi nhớ Thánh đường Vasily ở Moscow. Khi kể, nên giữ giọng trầm hơn, vì đây là chuyện một vụ ám sát. Nhà thờ hiện là bảo tàng, nghỉ thứ Tư.

Thế kỷ XX: cách mạng, một người Việt và cuộc phong toả

1917: phát đại bác không đạn của tàu Aurora

Tối 25/10/1917 theo lịch cũ, tức 7/11 theo lịch hiện nay, lúc 21 giờ 40 phút, pháo thủ của tuần dương hạm «Аврора» (Avrora) bắn một phát không đạn từ khẩu pháo 152 mm ở mũi tàu. Phát pháo này được coi là hiệu lệnh tấn công Cung điện Mùa đông trong Cách mạng Tháng Mười.

Ngày nay tàu neo bên bờ kè Petrogradskaya và là chi nhánh của Bảo tàng Hải quân Trung ương. Từ bờ sông, bạn nhìn rõ ba ống khói và khẩu pháo mũi. Với khách lớn tuổi, cái tên chiến hạm Rạng Đông gợi nhiều kỷ niệm từ sách giáo khoa. Bảo tàng trên tàu nghỉ thứ Hai và thứ Ba theo trang của bảo tàng, nên cần kiểm trước nếu muốn lên tàu.

1923: một thanh niên Việt Nam tới Petrograd

Ngày 30/6/1923, tàu «Карл Либкнехт» (Karl Liebknecht) từ cảng Hamburg cập cảng Petrograd. Trên tàu có Nguyễn Ái Quốc, đi bằng giấy tờ mang tên Chen Vang, một "thợ ảnh quê ở Đông Dương". Đó là lần đầu tiên Người tới nước Nga, rồi từ Petrograd đi tàu hoả về Moscow.

Đúng 100 năm sau, ngày 30/6/2023, tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh được khánh thành tại vườn hoa ở chỗ giao nhau giữa phố Hồ Chí Minh (улица Хошимина, ulitsa Khoshimina) và đại lộ Prosveshcheniya, phía bắc thành phố. Con phố mang tên Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1978, khi hai thành phố kết nghĩa. Nhiều đoàn cơ quan muốn dành thời gian dâng hoa tại đây.

1941–1944: 872 ngày của Leningrad

Từ ngày 8/9/1941 đến ngày 27/1/1944, Leningrad bị quân Đức và đồng minh vây kín. Thành phố chỉ còn liên lạc với cả nước qua hồ Ladoga và đường hàng không. Vòng vây bị chọc thủng ngày 18/1/1943 nhưng chỉ được giải toả hoàn toàn một năm sau. Cuộc phong toả kéo dài 872 ngày; con số "900 ngày đêm" khách hay nghe là cách làm tròn có cả trên bia tưởng niệm.

Nơi kể câu chuyện này là Nghĩa trang tưởng niệm Piskaryovskoye (Пискарёвское мемориальное кладбище, Piskaryovskoye memorialnoye kladbishche), khánh thành ngày 9/5/1960, nơi an táng hàng trăm nghìn người dân và binh lính thời phong toả. Ở đây, hãy nói ít, đi chậm và để khách tự nhìn; nếu đoàn mang hoa thì đặt theo hướng dẫn tại chỗ.

Ba cái tên và Saint Petersburg hôm nay

Tháng 8/1914, khi Nga đã bước vào Thế chiến thứ nhất, Sa hoàng Nikolai II đổi tên Sankt-Peterburg thành Petrograd. Ngày 26/1/1924, sau khi Lenin mất, Đại hội Xô viết Liên Xô lần thứ hai đổi tên thành Leningrad. Tháng 6/1991, trong cuộc hỏi ý kiến tổ chức cùng lúc với bầu thị trưởng, đa số người dân chọn tên cũ, và ngày 6/9/1991 thành phố chính thức trở lại là Saint Petersburg.

Ba cái tên ấy vẫn sống cạnh nhau: tỉnh bao quanh thành phố vẫn tên là Leningrad. Ở phía tây bắc, bên vịnh Phần Lan, tháp Lakhta cao 462 m là toà nhà cao nhất nước Nga và châu Âu.

Bảng tra 10 mốc lịch sử Saint Petersburg

Kể lịch sử Saint Petersburg cho đoàn khách Việt

Ở Saint Petersburg, các mốc nằm sát nhau hơn Moscow: từ Kỵ sĩ đồng sang Nhà thờ Thánh Isaac chỉ vài phút đi bộ. Cái khó là gió từ sông và vịnh, nhất là từ tháng 10 đến tháng 4. Trong các hành trình ATN Travel điều hành cho đoàn khách Việt, phần kể ngoài trời được giữ ngắn và chuyển bớt vào lúc ngồi trên xe hoặc trên du thuyền.

Gợi ý một ngày theo dòng thời gian

Một ngày ở trung tâm, từ 1703 đến 1917

• Sáng: Pháo đài Pyotr–Pavel qua cầu Ioannovsky (mùa đông nên tới sau 10 giờ, khi khu trong tường đã mở), ở lại tới phát pháo trưa nếu kịp; ghé Mũi đảo Vasilyevsky ngắm toàn cảnh sông Neva.
• Trưa: tượng Kỵ sĩ Đồng trên Quảng trường Thượng viện, rồi Nhà thờ Thánh Isaac; ăn trưa quanh Đại lộ Nevsky.
• Chiều: Quảng trường Cung điện, Cột Alexandr và Bảo tàng Hermitage (trừ thứ Hai), sau đó đi bộ tới Nhà thờ Chúa Cứu Thế trên Máu.
• Chập tối: du thuyền kênh đào và sông Neva, nhìn tàu Aurora từ mặt nước hoặc từ bờ kè Petrogradskaya.

Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh và Nghĩa trang Piskaryovskoye đều ở phía bắc thành phố, cách nhau không xa, nên xếp chung vào một buổi có xe đoàn.

Thời điểm đẹp nhất

Đêm trắng từ khoảng 11/6 đến 2/7 là lúc thành phố sáng gần như suốt đêm, hợp nhất với du thuyền và đi bộ buổi tối. Ngày 27/5 là Ngày thành phố, khách sạn kín sớm. Mùa đông có tuyết nhưng ngày rất ngắn, hợp với lịch trình nhiều bảo tàng. Ngày 27/1 là ngày kỷ niệm giải toả phong toả, thành phố có lễ tưởng niệm.

Lưu ý dành cho du khách Việt

• Bảo tàng Hermitage nghỉ thứ Hai, ngày 1/1 và 9/5.
• Nhà thờ Chúa Cứu Thế trên Máu nghỉ thứ Tư; Nhà thờ Thánh Isaac mở hằng ngày từ tháng 5 đến tháng 9, từ tháng 10 đến tháng 4 nghỉ vào thứ Tư tuần thứ ba của tháng. Lịch năm 2027 cần kiểm lại trước ngày đi.
• Bảo tàng trên tàu Aurora nghỉ thứ Hai và thứ Ba.
• Mùa hè, các cầu trên sông Neva mở về đêm cho tàu đi qua: khách sạn và điểm ăn tối nên cùng một phía sông với nhau.
• Vào nhà thờ: nữ mặc váy hoặc quần dài kín đáo, đội khăn; nam bỏ mũ.
• Ở Nghĩa trang Piskaryovskoye và tượng đài: giữ trật tự, không tạo dáng vui đùa khi chụp ảnh.
• Tàu Sapsan đi từ Moscow mất khoảng 3 giờ 50 phút, nên ngày chuyển thành phố chỉ còn nửa buổi để tham quan.

Câu hỏi thường gặp

Mười mốc trên đi từ một pháo đài đất năm 1703 đến những bia tưởng niệm năm 1944, và đều đứng cách nhau không xa. Đứng trên hàng cột Nhà thờ Thánh Isaac nhìn xuống, khách sẽ thấy thành phố này đúng là được vẽ trên giấy trước khi mọc lên trên đầm lầy. Đoàn đi cả hai thủ đô có thể nối câu chuyện với lịch sử Moscow qua 10 mốc. Khi công ty bạn cần sắp xếp thứ tự điểm, thời lượng và phần thuyết minh lịch sử cho đoàn, đội ngũ ATN Travel sẵn sàng cùng bạn chuẩn bị. Tham khảo thêm các chương trình Moscow – Saint Petersburg.